De moedertaal(tamazighth):

Het Berber is de moedertaal van ruim vijftien miljoen mensen. Het wordt naast varianten van het Arabisch in heel Noord-Afrika gesproken: van Zuid-Mauretanië tot de oase Siwa in Egypte, van de Middellandse-Zeekust tot de zuidelijke Sahara. De grootste groepen wonen in Marokko en Algerije. Bijna de helft van de Marokkanen en een derde van de Algerijnen spreekt Berber. Ook de Tocaregs, de nomaden van de grote woestijn, spreken een Berber dialect.

In Marokko wordt Berber gesproken in het zuidwesten van het land, in het Atlas-gebergte en in het oostelijke deel van het Rif-gebergte, aan de MiddeHandse-Zeekust.Ook veel Marokkanen in Nederland en België spreken Berber. Er zijn geen statistieken over de moedertaal van allochtonen in Nederland, maar men schat dat ongeveer zeventig procent van de Nederlandse Marokkanen Berbertalig is. Voor België moet men aan vergelijkbare ver

houdingen denken. Dit komt door de bijzondere geschiedenis van de immigratie van Marokkaanse gastarbeiders. In de jaren zestig hebben Nederlandse en Belgische bedrijven hun arbeidskrachten voornamelijk geworven in het noordoosten van Marokko, het gebied rond Alhoceima en Nador, dat bijna uitsluitend Berbertalig is. Met de immigratie is de taalsituatie in de thuisregio overgebracht naar het nieuwe vaderland.

Het Berber heeft veel verschillende dialecten. De onderlinge verschillen kunnen zo groot zijn dat men geneigd is van verschillende Berbertalen te spreken.

Iemand uit Agadir in Zuidwest-Marokko kan bijvoorbeeld iemand uit Nador in de Rif niet verstaan. Het verschil tussen deze twee dialecten is misschien te vergelijken m dat tussen Nederlands en Duits. Hoewel men elkaar op 1 eerste gehoor niet kan verstaan, is er wel veel herkenbaar en men kan de andere taal betrekkelijk snel op een redelijk niveau leren beheersen.

Berbers noemen zichzelf vaak imazigen en hun taal tamazigt. Het woord 'Berber' komt uit het Latijn barban wat weer uit het Griekse woord barbaros komt. Dit woord betekent in wezen 'buitenlander, iemand die een onverstaanbare taal spreekt'. In de klassieke cultuur kreeg dit begrip vanzelf een negatieve bijklank. Uiteindelijk is ons woord 'barbaar' van ditzelfde woord afgeleid. De associatie met het woord 'barbaar' maakt dat veel Berbers een afkeer hebben van het woord 'Berber'. Zij geven de voorkeur aan imazigen en tamazigt.

In dit boek houd ik desondanks het woord 'Berber' aan. In de eerste plaats heeft deze term in het Nederlands geen negatieve betekenis, en de associaties verwijzen eerder naar tapijten. Bovendien is 'Berber' nu eenmaal het Nederlandse woord. Ook in Frankrijk is het woord 'berber' gangbaar, zelfs bij Berber organisaties.

Het Berber is slechts in de verte verwant aan het Arabisch.Het Nederlands is bijvoorbeeld nauwer verwant met het Russisch dan het Berber met het

Arabisch. Doordat in Marokko naast het Berber al sinds duizend jaar Arabisch wordt gesproken, zijn er wel veel woorden uit overgenomen. Op dezelfde manier heeft het Marokkaans Arabisch weer veel overgenomen uit het Berber. Dit neemt niet weg dat de twee talen in structuur en basiswoordenschat totaal verschillend zijn. Iedere gedachte dat Berber een Arabisch dialect zou zijn is taalkundig gezien nonsens.

Terwijl het taalkundige verschil tussen Berber en Arabisch overduidelijk is, is het nauwelijks mogelijk een scheiding te maken tussen een 'Marokkaans-Arabische' en een 'Marokkaans-Berberse' cultuur. De 'hoge' cultuur, de cultuur van de schrijftaal en van de godsdienst, is voor de meeste Marokkanen verbonden met Klassiek Arabisch. Als we echter op meer plaatselijk niveau kijken naar de traditionele culturen van het Marokkaanse platteland zien we dat de verschillen eerder regionaal bepaald zijn dan bepaald door een tegenstelling Berber-Arabisch. Alleen in die culturele regio's waar slechts een van beide talen wordt gesproken, lijkt er zo'n tweedeling op te treden.

De onderlinge banden tussen sprekers van het Arabis, en sprekers van het Berber kunnen goed worden geïllustreerd aan de hand van een stijlkenmerk van Oost Marokkaanse sprookjes. In deze sprookjes komen vaak 'formules' voor, zinnen met een vaste tekst, die meestal een speciale manier worden uitgesproken. In veel Berber sprookjes zijn deze formules in het Marokkaans Arabisch in sommige Marokkaans-Arabische sprookjes uit hetzelfde gebied zijn de formules in het Berber!

Binnen Marokko heeft het Berber lange tijd geen enkel officiële status gehad. In officiële documenten werd liet bestaan doodgezwegen en de ideologie was dat Berber eigenlijk niets anders was dan een van de vele varianten van de Arabische moedertaal. Berber werd nergens onderwezen en in principe was het zelfs ongewenst het als instructietaal bij het lager onderwijs te gebruiken. In augustus 1994 heeft koning Hassan II in een toespraak gewezen op het belang van het Berber (hij sprak toen o de 'nationale dialecten'). Hiermee werd een reeds loper discussie naar een officieel niveau gebracht. Sindsdien bestuderen commissies de mogelijkheden om Berber op school in te voeren. Bovendien zijn er nu korte nieuwsbulletins in verschillende Berber dialecten op de televisie te zien.

Als geschreven taal heeft het Berber een opmerkelijke geschiedenis. Rond het begin van onze jaartelling werd in Noord-Aftika een inheemse taal geschreven met een speciaal alfabet, het Libische alfabet. Dit alfabet is een aanpassing van het Punische schrift. Het schrift geeft alleen de medeklinkers aan. Net als in het schrift waarvan het is afgeleid, worden de klinkers niet geschreven. Er zijn vele honderden inscripties in dit schrift bekend, maar de inhoud van deze teksten is meestal beperkt van inhoud. Het gaat bijna altijd om grafstèles en de inscriptie noemt vaak niet meer dan de naam van de overledene. Ondanks de schaarste aan taalkundige gegevens en de problemen met de interpretatie van een enkele langere tekst, wordt meestal aangenomen dat deze inscripties in een vroege vorm van het Berber zijn geschreven. Het Libische alfabet is bewaard door de Toearegs in de centrale Sahara, die korte mededelingen - graffiti, amuletten en liefdesverklaringen-in een aangepaste versie van dit schrift schrijven. In het Toeareg wordt het schrift Tifina genoemd, wat waarschijnlijk 'de Punische (letters)' betekent. Buiten het Toeareg-gebied is het Tifina7 na de komst van de islam overal in onbruik geraakt.

Ten tijde van de dynastie der Almohaden (twaalfdedertiende eeuw) beleefde het Berber als geschreven taal een renaissance. Dit keer werd het Arabische schrift gebruikt. Deze oudste Berber teksten in Arabisch schrift hebben een eenduidig spellingsysteem, wat erop wijst dat

de spelling op een bepaald moment bewust gecreëerd en ingevoerd is. Uit Arabische bronnen is bekend dat e in deze tijd meerdere religieuze teksten in liet Berber geschreven zijn. Helaas is hier zo goed als niets van bewaard gebleven. Kort geleden is echter door het speurwerk van de Leidse berberoloog Nico van den Boogert een aantal afschriften van een groot Arabisch-

Berber woordenboek uit deze tijd aan het licht gekomen. De studie van deze teksten belooft een grote hoeveelheid informatie over vroegere stadia van het Berber en over geschiedenis van het geschreven Berber op te leveren.

Ook na de Almohaden is het Arabische schrift gebruikt om er Berber mee te schrijven. Vanaf de zestiende eeuw is er een geleerdencultuur in Zuidwest-Marokko, in de streek die de Sous wordt genoemd, die zich van het Berber bedient. De inhoud van deze teksten is rchgieus: het betreft vaak islamitische wetboeken, aansporingen t goed gedrag en waarschuwingen tegen ketterij en en-islamitische gebruiken. Sommige teksten zijn heel aangrijpend, andere overstijgen niet het niveau van gedichten in een evangelisch jeugdblaadje. Er zijn geen aanwijzingen dat buiten de Sous het Berber regelmatig Arabisch schrift is opgeschreven.

In de twintigste eeuw is het onder invloed van de kolonisatie gebruikelijk geworden om Berber in het Latijnse schrift te schrijven. Bijna alle wetenschappelijk en semi-wetenschappelijke publicaties over het Berber gebruiken dit schrift. De Witte Paters in Kabylië (Algerije) hebben grote invloed gehad bij het op schrift stellen van het Berber, en het door hen ontworpen spellingsysteem heeft algemeen ingang gevonden. Tegenwoordig verschijnen er romans en dichtbundels die in deze spelling zijn geschreven.

Nu het gebruik van het Berber als schrijftaal steeds algemener wordt en er steeds meer aanwijzingen komen dat Berber ooit binnen het onderwijs een rol zal gaan spelen, wordt de vraag naar de keuze van een schriftsysteem steeds belangrijker. Daarover bestaan drie opvattingen. In de eerste plaats zijn veel pleitbezorgers van het Berber voor een aangepaste vorm van het Tifinay. Enkele tientallen jaren geleden heeft de Académie berber een nieuw alfabet ontworpen, geïnspireerd op de tekens en de vormentaal van het Tifinay. Dit mengsel van oude en nieuwe elementen, het 'neo- Tifinay, wordt beschouwd als een moderne variant van het oorspronkelijke Berber schrift. Met een eigen schrift benadrukt men de eigenheid en de lange geschiedenis van het Berber als taal en cultuur. Hoewel veel mensen sympathie voelen voor dit schrift, wordt het in de praktijk weinig gebruikt. Als het wordt gebruikt is het vooral voor korte teksten: titelregels bij kranten, spandoeken en dergelijke. Naar mijn weten zijn er nog maar weinig boeken in uitgegeven.

Een andere mogelijkheid is het gebruik van het Arabische schrift. Dit wordt vooral voorgestaan door intellectuelen in de Sous. Zij gebruiken al enkele tientallen jaren een zelf ontworpen spelling in Arabisch schrift. Dit nieuwe Sous-Berber in Arabische letters staat volkomen los van de oude islamitische traditie in hetzelfde gebied(Zuidwest-Marokko wordt het nieuwe spellingsysteem zogenaamde Agadir-spelling) regelmatig gebruikt, voor dichtbundels, toneelstukken en sinds kort zelfs voor een krant. Ook voor andere Berber dialecten wordt soms het Arabische schrift gebruikt.

Vooralsnog lijkt de derde optie, het Latijnse schrift. de meest serieuze kandidaat. Er is al een groot aantal publicaties verschenen waarin Berber met dit schrift geschreven wordt. In Kabylië en in de Kabylische gemeenschap in Frankrijk wordt voornamelijk het Latijnse schrift gebruikt. De Kabylen zijn in veel opzichten voortrekkers van de Berberse culturele en taalkundige beweging en het valt te verwachten dat de keuzes die Kabylië worden gemaakt in Marokko weerklank zullen vinden. Bovendien wordt het Latijnse schrift ook gebruikt in wetenschappelijke publicaties over het Berber.

In 1995 heeft een aantal onderzoekers en pleitbezorgers voor het Berber in Nederland besloten tot een standaardisering van de verschillende spellingsystemen voor het Rif-Berber, de belangrijkste Berber-taal in Nederland, In principe wordt de keus geboden uit een van de drie schriftvormen, Tifina, Arabisch of Latijn. Binnen deze schriftvormen is een set standaardsymbolen afgesproken.